De aandacht voor ondermijning en de bestrijding ervan, neemt de afgelopen jaren een steeds belangrijkere positie in op de agenda van (lokale) overheden. Gemeenten, politie, het Openbaar Ministerie, de Belastingdienst en andere partners werken samen in integrale structuren, zoals het RIEC, om inzicht te verkrijgen in de verwevenheid tussen de onder- en bovenwereld en om criminele netwerken te ontwrichten. Daarnaast is het belangrijk om als samenleving weerbaar te zijn tegen ondermijning.
In opdracht van het RIEC Amsterdam‑Amstelland onderzocht RadarAdvies vorig jaar welke rol maatschappelijke -bottom-up- initiatieven (kunnen) spelen in het versterken van maatschappelijke weerbaarheid tegen ondermijning. En hoe de overheid deze het best kan ondersteunen. Niet als vervanging van de bestaande aanpak, maar als aanvulling daarop.
Het onderzoek richt zich op initiatieven die van onderop (bottom-up) zijn ontstaan en werken aan bewustwording, preventie en weerbaarheid tegen ondermijnende criminaliteit. Dat zijn zeer uiteenlopende initiatieven, die als gemene deler hebben dat ze zijn ontstaan vanuit concrete ervaringen in buurten en gemeenschappen. Dus niet ontstaan vanuit beleid, maar vanuit urgentie.
Opdracht
Bottom-up werken op basis van vertrouwen en onafhankelijkheidInitiatiefnemers kennen hun buurt, hun doelgroep en de lokale dynamiek, waardoor ze beter kunnen aansluiten bij wat er lokaal leeft. Een belangrijke factor hierin is vertrouwen. Veel initiatieven investeren al langdurig in relaties met jongeren, ouders of andere doelgroepen. Dit vertrouwen is niet vanzelfsprekend, zeker niet in buurten waar het wantrouwen richting overheid of instituties groot is. Juist doordat initiatieven onafhankelijk opereren en zichtbaar ‘van binnenuit’ komen, weten zij mensen te bereiken die anders buiten beeld blijven.
Toch komt uit ons onderzoek naar voren dat het versterken van maatschappelijke weerbaarheid geen eenvoudige opgave is. Juist op het snijvlak tussen overheid en samenleving ontstaan dilemma’s.
Aanpak
Drie dilemma's bij bottom-up initiatievenDilemma 1: Overheidslogica versus leefwereldlogica
Het eerste dilemma raakt aan de manier waarop de overheid gewend is te werken. Beleidsplannen, programma’s en masterplannen bieden structuur en richting, maar sluiten niet altijd aan bij de dynamiek van wijken en gemeenschappen. Initiatiefnemers geven aan dat grootschalige, (institutionele) aanpakken soms juist wantrouwen oproepen of bestaande initiatieven verstoren. Dat vraagt om een andere manier van denken: minder vanuit systemen en structuren, meer vanuit relaties en context. Maar dat is voor overheidsorganisaties, die verantwoording moeten afleggen en binnen duidelijke kaders werken, geen eenvoudige omslag.
Dilemma 2: Financiering: steun versus sturing?
Financiering vormt een tweede spanningsveld. Initiatieven hebben middelen nodig om te kunnen bestaan en groeien. Tegelijkertijd kan financiering ook sturend werken. Subsidievoorwaarden, projectmatige verantwoording en korte looptijden passen slecht bij initiatieven die juist werken vanuit langdurige aanwezigheid en vertrouwen. Opvallend is dat in veel gesprekken niet zozeer geld als probleem wordt genoemd, maar de manier waarop het wordt verstrekt. De vraag is hoe ondersteuning kan worden vormgegeven op een manier die zekerheid biedt, zonder de onafhankelijkheid (en eigenheid) van initiatieven aan te tasten.
Dilemma 3: Schaalbaarheid versus maatwerk
Het derde dilemma draait om maatwerk. Maatschappelijke initiatieven zijn vaak krachtig door hun kleinschalige karakter en sterke lokale inbedding. Toch wordt vaak geprobeerd succesvolle methodes breder te verspreiden. Wat op lokaal niveau goed werkt, is echter niet altijd eenvoudig te kopiëren. De uitdaging ligt bij het leren van deze projecten zonder deze letterlijk over te nemen. Het delen van werkzame elementen en lessen is belangrijker dan het reproduceren van standaardinterventies.
“Er zijn waardevolle initiatieven in kaart gebracht en we hebben beter zicht op....”- Quote opdrachtgever verkennend onderzoek RIEC A-A
Resultaat
Gedeelde ambitie in het voorkomen van ondermijningEr bestaat geen blauwdruk voor het versterken van (lokale-) maatschappelijke weerbaarheid. Wat wel zichtbaar wordt, is de contour van een beweging: een gedeelde ambitie om te voorkomen dat nieuwe generaties in de greep raken van ondermijnende criminaliteit en de bereidheid om daarvoor samen te werken op basis van gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Dat begint met het erkennen van de kracht die al aanwezig is in de samenleving.
Grote ambities vragen niet altijd om grote plannen. Soms begint verandering met kleine stappen, dicht bij de praktijk. Juist daar, in het alledaagse werk van maatschappelijke initiatieven, krijgt maatschappelijke weerbaarheid daadwerkelijk vorm.
Wil je als gemeente weten welke lokale initiatieven er actief zijn en hoe die functioneren? Is er bereidheid om te luisteren en leren van het goede dat er gebeurt in de buurten en wijken? Wil je graag goed en effectief samenwerken?
Wij helpen je graag.
