Terugblik webinar drieluik Samenleven in tijden van corona

26 juni 2020

Voor iedereen die werkt in het sociaal domein hebben we samen met experts een webinar drieluik georganiseerd in het kader van samenleven tijdens corona en de kansen en spanningen die dit met zich meebrengt. De drie webinars zijn achter de rug (mei en juni 2020). Op deze pagina blikken we terug.

Tijdens de eerste webinar op 26 mei 2020 spraken we over de effecten van corona op polarisatie. Neemt polarisatie of juist de gemeenschapszin toe? We gingen van start met een groep deelnemers, variërend van gemeenteambtenaren tot universitair onderzoekers, projectcoördinatoren en adviseurs.

Startvraag: zie jij polarisatie om jou heen toe- of afnemen?

Tweederde van de deelnemers vond dat polarisatie toeneemt, een derde dacht een afname te zien. De vraag was: verandert deze uitslag tegen het einde van de webinar, wanneer we de poll nog een keer doen?

Twee kanten van de medaille: polarisatie tijdens corona

Adviseur sociaal domein Mirte LoeffenMirte Loeffen nam ons mee naar twee kanten van de medaille: wakkert de coronacrisis polarisatie aan, of heeft het een gemeenschapsversterkend effect? We zien het allebei. Er zijn genoeg signalen die laten zien dat de coronacrisis leidt tot nieuwe tegenstellingen. Denk aan complottheorieën (de overheid gaat ons in de gaten houden met apps), aan groepen die eigen extreme ideeën promoten en aan het aanwakkeren van xenofobie. En wat denk je van het hamsteren van wapens in de VS in plaats van het hamsteren van wc-papier?

Vanuit de deelnemers volgde een kritische reflectie op deze twee kanten van de medaille. De toename van tegenstellingen op sociaal-economisch gebied werd veelal genoemd. De kloof tussen arm en rijk wordt vergroot door de coronacrisis. Nieuwe armoede gaat leiden tot nieuwe soorten van polarisatie. Daarnaast oordeelt men scherper over elkaar: zzp’ers die hun inkomen zien verdampen hadden maar zuiniger moeten leven.

Sociale media zijn op dit moment de belangrijkste broedplaats voor het aanwakkeren van polarisatie. De minderheid met radicale opvattingen lijkt te groeien op deze fora en er lijkt ook vermenging van groepen plaats te vinden op punten waar men elkaar vindt in deze crisis. Het is lastig te volgen wat op sociale media gebeurt. Willen wij graag zien dat polarisatie afneemt omdat we alleen het grijze midden in kaart hebben?

Mirte schetst ook de andere kant van de medaille, die juist een toename van respect voor elkaar (richting zorgpersoneel) en van verbondenheid laat zien. Denk aan de frontberichten die worden gedeeld, waarbij het niet meer uitmaakt welke achtergrond iemand heeft, omdat het gaat om het gevecht dat als team van gezondheidsprofessionals geleverd wordt om de crisis te boven te komen. Daarnaast lijkt een nieuw sociaal bewustzijn te heersen. Zoals bijvoorbeeld in Den Haag waar hangjongeren geen boete kregen, maar werden uitgenodigd om mee te helpen bij de voedselbank. Dit zijn mooie tekenen van verbondenheid. De deelnemers spraken de hoop uit dat de solidariteit en prachtige initiatieven blijvend zullen blijken. De meeste mensen lijken voor elkaar te willen zorgen. Welke invloed kunnen wij zelf op uitoefenen? Bert Otten nam ons mee naar praktische do’s en dont’s voor de post-corona tijd.

The smell of the place: wat speelt in uw gemeente?

Adviseur sociaal domein Bert OttenBert Otten waarschuwde ons dat de post-coronafase complex en uitdagend zal zijn. Deze nieuwe tijd zal iets anders vragen dan een fixatie op trainingen en protocollen. Er is sprake van een preventie paradox die versterkt wordt: het zou ‘om een griepje gaan’, de maatregelen zijn ‘overdreven en onzinnig’. Het kan leiden tot conflict en polarisatie, wat niet alleen zichtbaar is op de sociaal-culturele as, maar zeker ook op de sociaal-economische as. De sociaal-economische as die uit balans raakt zal ook de sociaal-culturele as raken, omdat groepen naar elkaar zullen gaan wijzen. Bijvoorbeeld autochtonen naar migranten met termen als: Zij pakken onze banen af’.

Omdat  het sociaal-economische aspect zo basaal een trigger vormt voor andere typen polarisatie, dient hier met name de aandacht naar uit te gaan bij het herstellen van het evenwicht na de coronacrisis.

Wat daarbij belangrijk is, zo geeft Bert aan, is om zicht te houden op de impact van de crisis. Baseer beleid niet alleen op harde cijfers, maar ook op soft signals: het verhaal achter de cijfers. Haal het op, ga in de haarvaten van de samenleving zitten. Via sociale media is dat lastig, maar er is veel informatie te vinden. Er zijn ambtenaren en burgemeesters die de straat op gaan om het gesprek te voeren met de burgers. Het gaat om ‘the smell of the place’: wat speelt hier? En die krijg je niet van achter je computer.

De deelnemers bepleiten het verbinden van die soft signals. De gemeente maakt goed gebruik van wat ze zien bij inwoners binnen beleidsstrategieën, maar de burger echt horen en zien is een noodzakelijke vervolgstap. Het gaat er niet om burgers te betrekken bij beleid, want ze zijn al betrokken. Beleidsmakers moeten betrokken raken bij de burger. Bert gaf aan dat ook verbindend leiderschap in projecten en programma’s een succesfactor is. Dat kan nog veel breder in de samenleving, net als netwerkonderhoud. Een deelnemer reageerde met dat een stevig netwerk zeker helpt om snel te kunnen reageren op signalen. Tegelijkertijd moeten we ons realiseren dat er op dit moment een groep ontstaat die moeilijk bereikbaar is: de jonge mensen met een 0 urencontract in bijvoorbeeld de horeca die op dit moment geen inkomen hebben. We moeten specifiek aandacht blijven houden voor groepen die nu in de problemen komen.

Hoewel we geen polarisatie wilden creëren in deze webinar, bleek uit de poll aan het eind dat de meerderheid van de deelnemers dit keer dachten dat een toename te zien is wat betreft polarisatie. De sense of urgency om met name te anticiperen op de sociaal-economische polarisatie tussen arm en rijk als gevolg van de coronacrisis lijkt daarbij breed gedeeld. Samen er tegen aan is de teneur van het webinar. Aan de deelnemers van dit webinar zal het niet liggen!

Wij praten graag met u verder!

Heb je vragen, ideeën of wil je het gesprek voortzetten (ook zonder dat je bij het webinar was)? Neem dan gerust contact op met Mirte LoeffenBert Otten of Matthijs den Otter.

Wat is een geloofwaardige en gerespecteerde nieuwe positie van de lokale overheid in een veranderende samenleving? Deze vraag onderzochten wij 9 juni 2020 samen met Harald Bergmann, burgemeester (ordehandhaver én burgervader) van Middelburg en een groep deelnemers. Tijdens de tweede webinar van het drieluik Samenleven tijdens corona en de kansen en spanningen die dit met zich meebrengt, spraken we over handhaven én verbinden om de coronacrisis door te komen.

Waarde(n)vol samenleven en besturen

Profiel Steven LenosSteven Lenos, een van de ontwikkelaars van een leergang over de democratische rechtsorde in opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken en Koningrijkrelaties, nam ons mee naar de twee assen binnen een democratische rechtsorde. Op de verticale dimensie ziet de overheid toe op de spelregels, op het eerlijke verloop van de wedstrijd. De horizontale dimensie vertelt wat tussen burgers gebeurt en hoe zij het samenleven vormgeven. Denk aan verdraagzaamheid en oplossingen die burgers samen zoeken. Een gezonde democratische rechtsorde vereist beide dimensies. Tijdens de coronacrisis moet aan de ene kant de overheid toezien (volksgezondheid) en aan de andere kant moet er veel op de horizontale as gebeuren. Kortom: rechtsorde is meer dan de rechtstaat. De verhouding tussen overheid en burgers wordt waarschijnlijk geherdefinieerd: de coronacrisis heeft iets gedaan in de verschuiving op dat gebied.

Luctor et emergo: ‘ik worstel en kom boven’

Zo luidt de wapenspreuk van Zeeland. Na een afschuwelijke nacht in 1953 stond een groot deel van de provincie onder water. Het had een rampzalige invloed op de samenleving, op het culturele en sociaaleconomische landschap. Een grote overheidsinvestering was nodig; de Deltawerken. Tegelijk hebben ook de burgers vele kleine bijdragen geleverd. Zonder de bijdragen van burgers en ondernemers was Zeeland er niet bovenop gekomen. Dit zijn interessante bevindingen, die ook toepasbaar zijn op de huidige situatie wat betreft de coronacrisis. Want wat is de rol van het bestuur? Hoe gaat het spel verlopen tussen enerzijds de handhaving en anderzijds de maatschappij die met oplossingen komt?

Handhaven én verbinden

Burgemeester Harald Bergmann ziet ruimte ontstaan ten gevolge van de coronacrisis. Ruimte voor ideeën waar we eerst niet over nadachten. Veel initiatieven zijn vanuit de samenleving ontstaan. Burgers hebben verbinding gezocht met elkaar. We zien nieuwe ruimte, ook voor technologische mogelijkheden. Kijk naar thuiswerken, waar men nu positief tegenover staat. Hoe gaan we daarin met elkaar verder en houden we de aanzet vol die in tijden van corona is geweest?

Bergmann is ervan overtuigd dat er genoeg denkkracht is in gemeenten. Die moet bij dit vraagstuk benut worden. “Vraag mij niet wat de overheid voor jou kan doen, maar geef mij mee wat je zelf kunt doen en neem daar verantwoordelijkheid voor. Als burger en ondernemer”. Door het aangaan van de dialoog ziet hij dat de samenleving zelf de verantwoordelijkheid neemt om met de ontstane situatie om te gaan. Zo hebben de horecaondernemers binnen gemeente Middelburg zelf een plan laten opstellen hoe ze de horeca in wilden richten binnen de randvoorwaarden van het RIVM.

Met wie kom je hoe door de crisis?

Bergmann gaf aan dat er veel initiatieven bestaan, maar dat die nog niet allemaal in samenhang zijn met elkaar. “Er is een stap 0, waarin er crisis is en van alles ontstaat en vervolgens komt stap 1 waarin mensen met elkaar in gesprek gaan over de mogelijkheden die er nu zijn. Vanuit de overheid

is een dialoogtafel gestart om mensen de ruimte te geven naar elkaar te luisteren en gemeenschappelijkheid te zoeken. Wat zijn de thema’s en uitdagingen waar we met elkaar tegenaan lopen? Hoe zien zij hun rol in het bijdragen aan oplossingen? Het gaat dus niet alleen om ruimte voor discussie en dialoog en het delen van gevoelens met elkaar, maar ook het echt deel uitmaken van oplossingen. Wat we goed zien is dat jongeren bereid zijn in te stappen en hun rol te pakken. Ze willen hun stem laten horen, opkomen voor henzelf en de toekomst.”

De samenleving als één geheel

Als vanuit de samenleving de zelforganisatie uitblijft, dan is een zetje vanuit de overheid om bepaalde processen in gang zetten niet verkeerd. De organisatie van de dialoogtafel is een voorbeeld hiervan. Bergmann onderschat niet dat er veel leeft bij mensen en dat er momenten zijn waarop zaken tot uiting kunnen komen. Vanaf het moment dat de regels iets versoepelen, is men ook weer klaar om stelling te nemen: we moeten verder en we gaan ervoor. Voor de Bergmann is dit een mooi moment om de dialoog aan te gaan en gesprekken in gang te zetten.

Er zit veel veerkracht in de samenleving, dat was al zo, maar nu is het echt bewezen. Daar moeten we als overheid en als burgers zelf gebruik van maken.

Kortom: een geloofwaardige en gerespecteerde nieuwe positie van de lokale overheid in een veranderende samenleving komt neer op: handhaven, gezaghebbend ‘nee’ zeggen en: een vangnet bieden, uitleggen, mobiliseren en verbinden.

 

Wij praten graag met u verder!

Heb je vragen, ideeën of wil je het gesprek voortzetten (ook zonder dat je bij het webinar was)? Neem dan gerust contact op met Steven Lenos.

Is een gebeurtenis waar je weinig invloed op hebt, zoals de uitbraak van het coronavirus, een voedingsbodem voor radicalisering? Hoe werkt dit door binnen gemeenten en heeft het gevolgen voor de preventieve aanpak? Dit onderzochten wij op 23 juni 2020 samen met Ruud Fiers, info-analist in de gemeente Delft, Zoetermeer en Gouda, en Lili-Anne de Jongh, beleidsadviseur radicalisering en polarisatie van de gemeente Delft.

Ruud FiersRuud FiersAnalist openbare orde en veiligheid bij gemeente Zoetermeer, Gouda en Delft. Ruud studeerde sociologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en deed gedurende zijn master onderzoek naar online volgers van radicaal rechtse politieke partijen. Tijdens de webinar vertelt hij over de impact van de crisis op de toename van complottheorieën en anti-overheidsextremisme.

Lili-Anne de JonghLili-Anne de JonghBeleidsmedewerker radicalisering en polarisatie bij de gemeente Delft. Voor Lili-Anne bij gemeente Delft begon, werkte zij onder meer voor het Institute of Security and Global Affairs van de Universiteit Leiden en deed zij zelfstandig onderzoek naar de effecten van radicaliseringsbeleid op lokaal niveau. Haar presentatie gaat in op de impact van de corona-maatregelen op de preventieve aanpak van radicalisering.

Adviseur sociaal domein preventie radicalisering

Maarten van de DonkSenior adviseur op het gebied van radicalisering. Als trekker van de marktgroep Weerbare democratie houdt hij zich daarnaast bezig met discriminatie, polarisatie en ondermijning van de democratische rechtsorde.

Door de uitbraak van het coronavirus en de maatregelen die daardoor zijn afgekondigd zijn risicofactoren voor radicalisering toegenomen. Zo hebben gezinnen waar spanningen al hoog waren, tijdens de lockdown op elkaars lip gezeten en was er voor mensen met geestelijke of eenzaamheidsproblemen noodgedwongen minder aandacht. Nu de bewegingsvrijheid weer toeneemt en de gezondheidscrisis langzaam lijkt te veranderen in een economische crisis, kunnen mensen zich als gevolg van werkloosheid achtergesteld of ondergewaardeerd gaan voelen. Daar tegenover staat dat in de afgelopen maanden ook veel positieve initiatieven zijn ontstaan waarin mensen elkaar helpen, hetgeen weer als beschermende factor kan worden gezien tegen radicalisering.

In de huidige samenleving zien we dat burgers zich kwetsbaarder voelen in het ‘nieuwe normaal’. Al bekende radicale stromingen spelen hier handig op in en proberen zo mensen voor hun zaak te werven. Daarnaast zijn nieuwe vormen van radicalisering zichtbaar, waarvan de acties tegen het 5G-netwerk het meest zichtbaar zijn in Nederland.

Breder publiek voor complottheorieën en anti-overheid extremisme

Volgens Ruud Fiers lijkt de crisis een voedingsbodem te zijn voor complottheorieën en anti-overheid extremisme. “Complottheorieën lijken een breder publiek aan te spreken en kunnen zelfs leiden tot geweld in openbare ruimte, bijvoorbeeld het in brand steken van zendmasten. Dit is ook op lokaal niveau terug te zien op bijvoorbeeld Facebook, waar deze theorieën worden gedeeld.”

Tijdens de coronacrisis is het gebruik van online media toegenomen, mede doordat mensen vaker thuiszitten. Dit hoeft niet perse te leiden tot meer radicalisering. Het lijkt alsof er meer content wordt gedeeld door iedereen. Mensen zoeken veel meer op en komen uiteenlopende informatie en tegenstellingen tegen. Een indicatie hiervan is dat Engelse factcheckers met 900% is toegenomen. Dit toont aan dat het lastig is te onderscheiden welke informatie wel en niet klopt. Dit wordt extra gevoed doordat de herkomst en oplossing van corona geen eenvoudig antwoord heeft. Dit kan leiden tot onzekerheid en boosheid, wat anti-overheidsextremisme in de hand kan werken.

Ruud Fiers ziet geen vernieuwing in bestaande extremistische groepen. “Bestaande groepen proberen het in de passen in hun ideologie: ‘Never waste a good crisis’. Er is een gedeeltelijke overlap in rechts extremisme en complottheorieën. Ook de antivax-beweging is redelijk actief online. Veel complot narratieven zijn gebaseerd op het anti-overheid extremisme. Deze hebben geen ideologische basis maar zijn gebaseerd op onvrede en wantrouwen in de overheid.”

Investeren in samenwerken en vertrouwen in partners

“Traditionele kwetsbare groepen voor radicalisering blijven en gedijen goed in crisistijd. Door de maatregelen is er minder zicht op de psychisch kwetsbare groep. Burgers zijn kwetsbaarder in het ‘nieuwe normaal’. Het strategisch netwerk radicalisering en polarisatie in Delft, waarvan gemeenschappen ook onderdeel uitmaken, vangt signalen op uit de steden met betrekking tot corona”, zo stelt Lili-Anne de Jongh. “Je kan het zien als een soort spinnenweb. Wij hebben sleutelfiguren in het netwerk, getraind in het herkennen van radicalisering en polarisatie. Zij hebben contacten verder in de stad.”

Als gevolg van de coronamaatregelen, vinden wanneer mogelijk de preventieve maatregelen online plaats. De preventieve maatregelen in Delft zijn gelinieerd aan bestaande organisaties als scholen en jongerenwerk, die ook aanpassingen hebben moeten aanvoeren. De Jongh benadrukt het belang van het netwerk: “We zorgen dat we op alle fronten contacten onderhouden, dat is cruciaal op dit thema.” De Jongh is veelal positief naar hoe de aanpak van radicalisering vorm is gegeven in tijden van corona. Door direct contact met jongerenwerkers kan er toch een beeld worden geschetst van wat er op straat gebeurt. Vanuit welzijnswerk en scholen komt ook de terugkoppeling dat zij veel zicht houden op gezinnen. De consulten lopen zoveel mogelijk door. Dat geeft de mogelijkheid om te vragen hoe het (thuis) gaat.

Aandacht voor positieve geluiden

Het is heel belangrijk om naar de positieve dingen te blijven kijken. Bouw aan sociale cohesie en zelfvertrouwen. Faciliteer gezond activisme. Wees bewust dat demonstraties die met goede bedoelingen georganiseerd zijn, ‘gekaapt’ kunnen worden door andere groepen. Bijvoorbeeld door hooligans.

Wees waakzaam

In het begin van de crisis was iedereen alert op de gezondheid. De urgentie van het thema radicalisering is ook ontzettend belangrijk. We zien misschien nu niet de effecten, maar moeten waakzaam zijn wat de effecten hierna gaan zijn. Het blijft belangrijk om deze signalen met elkaar te blijven delen.

Wij praten graag met u verder!

Heb je vragen, ideeën of wil je het gesprek voortzetten (ook zonder dat je bij het webinar was)? Neem dan gerust contact op met Maarten van de Donk.

Over polarisatie:

Mirte Loeffen

Mirte Loeffen

 

 

Over handhaven en verbinden:

Profiel Steven LenosSteven Lenos

 

 

Over preventie radicalisering:

Maarten van de DonkMaarten van de Donk

Wil je meer weten over wat we doen? Kijk dan ook eens op onze kennispagina’s.

Volg ons ook op LinkedIn en via onze nieuwsbrief.